Burt Lancaster: Hollywoodzka legenda, aktor i jego filmografia

0

Burt Lancaster, urodzony jako Burton Stephen Lancaster 2 listopada 1913 roku w Nowym Jorku, był wybitnym amerykańskim aktorem, którego kariera filmowa obejmowała ponad cztery dekady. Na listopad 2023 roku Burt Lancaster miałby 110 lat, jednak jego życie zakończyło się 20 października 1994 roku w Los Angeles. Uznawany za jednego z największych aktorów klasycznego Hollywood, jego wszechstronność i charyzma zapewniły mu miejsce wśród 19 największych męskich gwiazd kina według Amerykańskiego Instytutu Filmowego. Lancaster, trzykrotnie żonaty, doczekał się pięciorga dzieci, z którymi utrzymywał bliskie więzi pomimo burzliwego życia osobistego i zawodowego. Jego niezapomniane kreacje aktorskie i zaangażowanie w niezależną produkcję filmową na zawsze wpisały się w historię kinematografii.

Jego droga do sławy była nietypowa i pełna zwrotów akcji. Zanim zyskał uznanie jako aktor, Burt Lancaster był utalentowanym akrobatą cyrkowym, co pozwoliło mu na samodzielne wykonywanie wielu trudnych scen kaskaderskich. Po służbie wojskowej podczas II wojny światowej, jego talent został przypadkowo odkryty, co otworzyło mu drzwi do kariery w Hollywood. Lancaster stał się symbolem silnych, często złożonych postaci, a jego role w filmach takich jak „Stąd do wieczności” czy „Elmer Gantry” na zawsze wpisały się w annały kina, przynosząc mu liczne prestiżowe nagrody, w tym Oscara.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na listopad 2023 roku miałby 110 lat.
• Żona/Mąż: Trzykrotnie żonaty (z June Ernst, Normą Anderson, Susan Martin).
• Dzieci: Pięcioro dzieci z drugiego małżeństwa.
• Zawód: Aktor, producent filmowy, reżyser.
• Główne osiągnięcie: Oscar dla Najlepszego Aktora za rolę w filmie „Elmer Gantry”.

Podstawowe informacje o Burt Lancasterze

Pochodzenie i wczesne lata

Burt Lancaster, którego prawdziwe nazwisko brzmiało Burton Stephen Lancaster, urodził się 2 listopada 1913 roku w Nowym Jorku. Jego dom rodzinny znajdował się przy 209 East 106th Street, w robotniczej dzielnicy East Harlem. Wychowywał się w surowych warunkach, co ukształtowało jego twardy charakter i późniejsze role filmowe. Jego rodzice, James Lancaster (listonosz) i Elizabeth (z domu Roberts), pochodzili z Irlandii, a ich wychowanie w duchu protestanckiej dyscypliny wpłynęło na młodego Burta. Tragiczna śmierć matki, która zmarła nagle z powodu krwotoku mózgowego, była jednym z pierwszych bolesnych doświadczeń, które ukształtowały jego charakter w młodym wieku, jeszcze przed ukończeniem szkoły średniej.

Kariera i status legendy

Burt Lancaster zmarł 20 października 1994 roku w Los Angeles, w wieku 80 lat, po zmaganiach z chorobą. Jego dziedzictwo artystyczne jest niepodważalne – Amerykański Instytut Filmowy (AFI) sklasyfikował go na 19. miejscu listy największych męskich gwiazd klasycznego kina hollywoodzkiego, co potwierdza jego trwały wpływ na przemysł filmowy. Jego filmografia obejmuje wiele kultowych produkcji, a jego obecność na ekranie często gwarantowała sukces kasowy i artystyczny. Burt Lancaster jest uznawany za jednego z najbardziej wpływowych aktorów-producentów w historii Hollywood, co świadczy o jego wszechstronności i wizji artystycznej.

Życie prywatne Burt Lancastera

Rodzina i dzieci

Życie prywatne Burta Lancastera było równie bogate i złożone, jak jego kariera na ekranie. Jako syn Elizabeth i Jamesa Lancasterów, od najmłodszych lat doświadczał życia w robotniczej rodzinie, co wpłynęło na jego późniejszą postawę. Tragiczna śmierć matki w młodym wieku była jednym z pierwszych bolesnych doświadczeń, które ukształtowały jego charakter. W późniejszych latach Lancaster założył własną rodzinę. Jego drugą żoną, Normą Anderson, z którą był związany od 1946 do 1969 roku, doczekał się pięciorga dzieci. Długoletnia przyjaźń z Nickiem Cravatem, rozpoczęta już w wieku 9 lat, była kolejnym ważnym elementem jego życia osobistego i zawodowego; wspólnie występowali w cyrku i później pojawiali się razem na ekranie.

Małżeństwa

Burt Lancaster był trzykrotnie żonaty. Jego pierwszy związek małżeński z June Ernst zawarty w 1935 roku nie przetrwał próby czasu i zakończył się rozwodem w 1946 roku. W tym samym roku poślubił Normę Anderson, z którą spędził dwadzieścia trzy lata i doczekał się pięciorga dzieci. Po rozwodzie z Normą Anderson, po wielu latach, w 1990 roku Lancaster poślubił Susan Martin, która pozostała jego żoną aż do jego śmierci w 1994 roku.

Bliskie relacje

Niezwykle ważną postacią w życiu Burta Lancastera był Nick Cravat, jego przyjaciel od dzieciństwa. Ich znajomość rozpoczęła się, gdy obaj mieli po 9 lat, a ich wspólna pasja do występów cyrkowych zaowocowała stworzeniem duetu „Lang and Cravat”. Ta wieloletnia przyjaźń zawodowa i osobista przetrwała lata, a Cravat pojawiał się w wielu filmach Lancastera, co świadczy o głębokiej więzi między nimi.

Kariera zawodowa Burt Lancastera

Początki i cyrk

Zanim Burt Lancaster zdobył sławę jako aktor, jego życie zawodowe zaczęło się w świecie cyrku. W latach 30. XX wieku był zawodowym akrobatą cyrkowym. Wraz z przyjacielem Nickiem Cravatem tworzył popularny duet znany jako „Lang and Cravat”. Ta wczesna kariera pozwoliła mu rozwinąć niezwykłą sprawność fizyczną i zwinność, które później wykorzystał w swoich rolach filmowych, często wykonując skomplikowane ewolucje bez potrzeby dublerów. Kontuzja, której doznał w 1939 roku, zmusiła go do porzucenia kariery akrobaty, co w zaskakujący sposób otworzyło mu drogę do świata aktorstwa.

Służba wojskowa i powrót

W styczniu 1943 roku, w obliczu II wojny światowej, Burt Lancaster wstąpił do Armii Stanów Zjednoczonych. Służył w 21. Dywizji Special Services, gdzie zajmował się dostarczaniem rozrywki żołnierzom, głównie we Włoszech, co miało na celu podtrzymanie ich morale. Służbę wojskową zakończył w stopniu Technician Fifth Grade, co odpowiadało randze kaprala specjalisty. Po powrocie z wojny w 1945 roku, jego życie nabrało nowego, nieoczekiwanego kierunku.

Przełomowe role i początki kariery filmowej

Po powrocie z wojska w 1945 roku, los uśmiechnął się do Lancastera w niezwykły sposób. Został zauważony w windzie przez producenta, co okazało się kluczowe dla jego przyszłości. Jego debiutem kinowym był film noir „The Killers” z 1946 roku, gdzie zagrał u boku Avy Gardner. Film odniósł ogromny sukces i natychmiast uczynił z obojga aktorów wielkie gwiazdy. Rola w „The Killers” zapoczątkowała jego karierę aktorską, a jego występ w filmie „Desert Fury” z 1947 roku umocnił jego pozycję w Hollywood. Kolejnym znaczącym sukcesem była rola w filmie „The Crimson Pirate” z 1952 roku, gdzie mógł wykorzystać swoje umiejętności akrobatyczne.

Współpraca z innymi gwiazdami

Jednym z najbardziej pamiętnych aspektów kariery Burta Lancastera była jego owocna współpraca z Kirkiem Douglasem. Stworzyli jeden z najsłynniejszych duetów Hollywood, występując razem w takich hitach jak „Gunfight at the O.K. Corral” (1957) oraz „Seven Days in May” (1964), który był głośnym thrillerem politycznym. Ich wspólne występy zawsze przyciągały uwagę widzów i krytyków, umacniając ich status jako legendarnych aktorów.

Europejskie ambicje i dalszy rozwój

W poszukiwaniu ambitniejszych wyzwań artystycznych, Burt Lancaster skierował swoje kroki ku Europie. W 1963 roku udał się do Włoch, by zagrać księcia Salina w epickim dramacie Luchino Viscontiego „Lampart” (The Leopard). Ta rola udowodniła jego wszechstronność, pokazując, że potrafi wyjść poza wizerunek „twardziela” i zagrać postać o dużej głębi psychologicznej. Jego udział w europejskich produkcjach, takich jak „Voyage of Terror” (1970) czy „The Train” (1964), świadczył o jego dążeniu do rozwoju artystycznego i poszukiwaniu nowych wyzwań poza utartymi ścieżkami Hollywood.

Późniejsze sukcesy i renesans kariery

W wieku 67 lat Burt Lancaster przeżył spektakularny renesans swojej kariery dzięki roli w filmie „Atlantic City” z 1980 roku. Za tę kreację otrzymał nagrodę BAFTA oraz czwartą nominację do Oscara, co potwierdziło jego niezmienną klasę i talent. Jego późniejsze role, takie jak w filmie „The Midnight Man” (1974) czy „The Swimmer” (1968), również spotkały się z uznaniem. Wystąpił również w filmie telewizyjnym „Separate But Equal” (1991), za który otrzymał nominację do Złotego Globu.

Ostatnia rola filmowa

Burt Lancaster pożegnał się z ekranem w 1989 roku w filmie „Field of Dreams” (Pole marzeń), gdzie wcielił się we wzruszającą rolę doktora „Moonlight” Grahama. Jego ostatni występ u boku Kevina Costnera jest powszechnie uznawany za jedno z najbardziej poruszających pożegnań z ekranem w historii kina. Ta rola stanowiła godne zamknięcie bogatej i inspirującej kariery aktorskiej.

Nagrody i osiągnięcia Burt Lancastera

Oscar dla Najlepszego Aktora i inne prestiżowe nagrody

Kariera Burta Lancastera została uhonorowana licznymi prestiżowymi nagrodami. W 1960 roku zdobył Oscara dla Najlepszego Aktora za rolę charyzmatycznego i cynicznego kaznodziei w filmie „Elmer Gantry”. Było to jedno z jego największych indywidualnych wyróżnień, potwierdzające jego mistrzostwo aktorskie. Ponadto, jego rola w „Stąd do wieczności” z 1953 roku przyniosła mu pierwszą nominację do Oscara, a w filmie „Birdman of Alcatraz” z 1962 roku po raz trzeci walczył o tę prestiżową statuetkę. Jego ostatnia nominacja do Oscara przyszła za rolę w „Atlantic City” w 1980 roku.

Sukcesy na festiwalach europejskich

Burt Lancaster cieszył się również uznaniem na międzynarodowej scenie filmowej, zdobywając nagrody na prestiżowych europejskich festiwalach. W 1956 roku otrzymał Srebrnego Niedźwiedzia na Berlinale za film „Trapeze” (1956), gdzie mógł wykorzystać swoje umiejętności cyrkowe. W 1962 roku zdobył Puchar Volpi w Wenecji za rolę w filmie „Birdman of Alcatraz”, co stanowiło kolejne potwierdzenie jego talentu na arenie międzynarodowej.

Nagrody BAFTA i włoskie wyróżnienia

Brytyjska Akademia Filmowa (BAFTA) dwukrotnie doceniła Burta Lancastera, przyznając mu nagrody dla najlepszego aktora zagranicznego. Wyróżnienia te otrzymał za role w filmach „Birdman of Alcatraz” (1962) oraz „Atlantic City” (1980). Ponadto, aktor został uhonorowany dwiema nagrodami David di Donatello, które są włoskim odpowiednikiem Oscarów, co świadczy o jego znaczeniu dla europejskiego kina.

Burt Lancaster jako biznesmen i producent filmowy

Pionier niezależnej produkcji

Burt Lancaster był jednym z pierwszych aktorów, którzy świadomie dążyli do przejęcia kontroli nad swoją karierą zawodową. Już w latach 50. XX wieku zaczął zakładać własne firmy produkcyjne, co było wówczas rzadkością w Hollywood. Ta strategia pozwoliła mu na wybór ról bardziej odpowiadających jego artystycznym ambicjom i na realizację projektów, które inaczej mogłyby nie ujrzeć światła dziennego.

Sukces firmy Hecht-Hill-Lancaster

Jedną z jego najbardziej udanych inicjatyw była firma produkcyjna Hecht-Hill-Lancaster. Pod jej szyldem powstał m.in. film „Marty” z 1955 roku, który zdobył Oscara dla najlepszego filmu oraz Złotą Palmę w Cannes. Sukces ten, przy budżecie zaledwie 350 tysięcy dolarów i zarobku 2 milionów, pokazał niezwykły instynkt biznesowy Lancastera i jego zdolność do dostrzegania potencjału w ambitnych projektach filmowych.

Własne wytwórnie muzyczne

Ambicje biznesowe Lancastera nie ograniczały się jedynie do przemysłu filmowego. W 1956 roku, wraz z partnerami, wszedł do branży muzycznej, zakładając firmy wydawnicze oraz wytwórnię płytową Calyork Records. Ta dywersyfikacja działalności świadczyła o jego przedsiębiorczości i chęci eksplorowania różnych dziedzin sztuki i rozrywki.

Debiut reżyserski

Burt Lancaster spróbował również swoich sił jako reżyser. W 1955 roku wyreżyserował film „The Kentuckian”, w którym jednocześnie zagrał główną rolę. Choć nie był to jego debiut reżyserski w pełnym tego słowa znaczeniu, stanowił ważny krok w jego wszechstronnej karierze artystycznej.

Burt Lancaster jako działacz społeczny i polityczny

Przynależność partyjna i zaangażowanie polityczne

Burt Lancaster był zdeklarowanym członkiem Partii Demokratycznej i aktywnie angażował się w procesy polityczne. Jego poglądy i zaangażowanie społeczne często przenosiły się na jego życie zawodowe i publiczne wypowiedzi. Był człowiekiem o silnych przekonaniach, które manifestował poprzez swoje działania.

Walka o prawa obywatelskie i sprzeciw wobec maccartyzmu

Aktor był gorącym zwolennikiem praw obywatelskich. Wziął udział w słynnym Marszu na Waszyngton w 1963 roku, aktywnie wspierając Martina Luthera Kinga. W czasach „polowania na czarownice” i maccartyzmu, Lancaster odważnie stanął w obronie tzw. „Hollywoodzkiej Dziesiątki” – scenarzystów i reżyserów, którzy znaleźli się na czarnej liście z powodu swoich poglądów politycznych. Jego postawa w tym okresie była wyrazem niezłomności i odwagi w obronie wolności słowa.

Wsparcie dla organizacji pozarządowych

Burt Lancaster był aktywnym członkiem American Civil Liberties Union (ACLU), organizacji zajmującej się ochroną praw obywatelskich. Jego zaangażowanie w działalność ACLU było na tyle znaczące, że przyciągnęło uwagę FBI, co świadczy o jego wpływie i determinacji w walce o sprawiedliwość społeczną.

Sportowe i fizyczne predyspozycje Burta Lancastera

Talent gimnastyczny i osiągnięcia sportowe

Już w czasach szkolnych Burt Lancaster wykazywał niezwykłe talenty fizyczne. Był gwiazdą koszykówki i wybitnym gimnastykiem. Te umiejętności okazały się nieocenione w jego późniejszej karierze aktorskiej, umożliwiając mu wykonywanie popisów kaskaderskich bez potrzeby angażowania dublerów. Ta sprawność fizyczna była widoczna w wielu jego rolach, dodając im autentyczności i dynamizmu.

Stypendium sportowe i przerwanie studiów

Dzięki swoim wybitnym osiągnięciom lekkoatletycznym, Burt Lancaster otrzymał stypendium na Uniwersytecie Nowojorskim (NYU). Jednakże, pomimo obiecującej ścieżki akademickiej, zdecydował się przerwać studia, aby podążać za swoimi pasjami, które ostatecznie doprowadziły go do kariery w przemyśle rozrywkowym.

Praca przed karierą aktorską

Po zakończeniu kariery cyrkowej i przed wstąpieniem do armii, Burt Lancaster pracował na różnych stanowiskach, aby utrzymać się. Jednym z nich była praca jako śpiewający kelner, a także sprzedawca. Te doświadczenia z pewnością wzbogaciły jego perspektywę i pomogły mu lepiej zrozumieć różnorodne aspekty życia, co później mogło wpływać na jego kreacje aktorskie.

Zdrowie i koniec kariery Burta Lancastera

Koniec kariery przez udar

W 1990 roku kariera Burta Lancastera została brutalnie przerwana przez poważny udar mózgu. To tragiczne wydarzenie spowodowało częściowy paraliż i poważne problemy z mową, które znacząco wpłynęły na jego zdolność do dalszej pracy aktorskiej.

Wycofanie z życia publicznego

Konsekwencje udaru zmusiły Burta Lancastera do całkowitego wycofania się z życia publicznego. Po 45 latach intensywnej kariery filmowej, musiał zakończyć swoją podróż na ekranie. Jego ostatnie lata były naznaczone walką o zdrowie i pogodzeniem się z nową rzeczywistością.

Ciekawostki i mało znane fakty z życia Burta Lancastera

Wykorzystanie umiejętności cyrkowych w filmie

Podczas kręcenia filmu „Trapeze” (1956), Burt Lancaster z powodzeniem wykorzystał swoje dawne umiejętności cyrkowe. Wykonał większość skomplikowanych ewolucji na trapezie samodzielnie, co dodało filmowi autentyczności i spektakularności.

Początkowa niechęć do aktorstwa

Co ciekawe, po powrocie z wojny Burt Lancaster wcale nie marzył o karierze aktorskiej. Dopiero namowy producenta, którego spotkał przypadkiem w biurowcu, skłoniły go do wzięcia udziału w przesłuchaniu, które otworzyło mu drzwi do świata filmu.

Stopień wojskowy i służba

Podczas II wojny światowej Burt Lancaster służył w Armii Stanów Zjednoczonych. Zakończył służbę w stopniu Technician Fifth Grade, co odpowiadało randze kaprala specjalisty. Jego działalność w USO we Włoszech miała na celu podtrzymanie morale żołnierzy poprzez dostarczanie im rozrywki.

Kontuzja kończąca karierę cyrkową

Przełomowym momentem w życiu Lancastera była kontuzja, której doznał w 1939 roku. Zmusiła go ona do porzucenia profesji akrobaty, co paradoksalnie otworzyło mu drogę do kariery aktorskiej, której nigdy wcześniej nie rozważał.

Wpływ dorastania w Harlemie

Wychowanie w robotniczej dzielnicy East Harlem miało znaczący wpływ na kształtowanie charakteru Burta Lancastera. Twardość i determinacja, które wykształcił w młodości, były widoczne w jego późniejszych rolach filmowych, gdzie często wcielał się w postaci o silnym charakterze.

Rola w „Seven Days in May”

Występ w thrillerze politycznym „Seven Days in May” (1964) u boku Kirka Douglasa umocnił ich status jako legendarnego duetu ekranowego. Ich współpraca w tym filmie była kolejnym dowodem na ich ekranową chemię i umiejętność tworzenia niezapomnianych kreacji.

Wszechstronność w „Lamparcie”

Rola księcia Salina w epickim dramacie Luchino Viscontiego „Lampart” (1963) udowodniła, że Burt Lancaster potrafi wyjść poza dotychczasowy wizerunek „twardziela”. Jego występ pokazał głębię psychologiczną i subtelność, z jaką potrafił wcielić się w złożoną postać.

Instynkt biznesowy w produkcji „Marty”

Sukces filmu „Marty” (1955), wyprodukowanego przez firmę Lancastera Hecht-Hill-Lancaster, był dowodem jego niezwykłego instynktu biznesowego. Film, zrealizowany przy niskim budżecie, zdobył Oscara dla najlepszego filmu i Złotą Palmę w Cannes, przynosząc znaczący zysk.

Współpraca z Kevinem Costnerem

Ostatni występ Burta Lancastera w filmie „Pole marzeń” (1989) u boku Kevina Costnera jest powszechnie uznawany za jedno z najbardziej wzruszających pożegnań z ekranem w historii kina. Ta rola stanowiła symboliczne zamknięcie jego bogatej kariery.

Surowe wychowanie

Jako syn listonosza wychowywany w protestanckiej rodzinie, Burt Lancaster od dziecka uczył się dyscypliny i ciężkiej pracy. Te wartości, wyniesione z domu, towarzyszyły mu przez całe życie, kształtując jego etykę pracy i podejście do zawodu.

Lokalne teatry

Zanim Burt Lancaster trafił na deski Broadwayu, jego pierwsze kroki na scenie stawiał wraz z Nickiem Cravatem w teatrach lokalnych. Te wczesne doświadczenia teatralne stanowiły fundament jego przyszłej kariery aktorskiej.

Trwały wpływ na kino

Do dziś Burt Lancaster jest uznawany za jednego z najbardziej wpływowych aktorów-producentów w historii Hollywood. Jego innowacyjne podejście do produkcji filmowej i niezapomniane kreacje aktorskie nadal inspirują kolejne pokolenia twórców i widzów.

Lista kluczowych filmów Burta Lancastera

• The Killers (1946)
• Desert Fury (1947)
• The Crimson Pirate (1952)
• From Here to Eternity (1953)
• Marty (1955)
• Trapeze (1956)
• Gunfight at the O.K. Corral (1957)
• Elmer Gantry (1960)
• Birdman of Alcatraz (1962)
• The Leopard (1963)
• Seven Days in May (1964)
• The Swimmer (1968)
• Atlantic City (1980)
• Field of Dreams (1989)

Najważniejsze nagrody i wyróżnienia

Podsumowanie: Burt Lancaster na zawsze pozostanie ikoną kina, człowiekiem o niezwykłej wszechstronności – od akrobaty cyrkowego po zdobywcę Oscara. Jego kariera, obejmująca blisko pięć dekad, to nie tylko seria niezapomnianych ról, ale także świadectwo jego przedsiębiorczości i zaangażowania w sztukę. Lancaster udowodnił, że można być zarówno gwiazdą filmową, jak i wizjonerem produkcji, wpływając na kształt przemysłu filmowego. Jego życie, naznaczone zarówno sukcesami, jak i prywatnymi wyzwaniami, stanowi inspirujący przykład determinacji, talentu i odwagi w dążeniu do artystycznej doskonałości.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Burt_Lancaster