Jan van Eyck: Malarstwo niderlandzkie, Arnolfini, Ołtarz Gandawski

0

Jan van Eyck, urodzony prawdopodobnie między 1380 a 1390 rokiem w Maaseik, był jednym z najwybitniejszych malarzy niderlandzkich, którego innowacyjne podejście do malarstwa olejnego zrewolucjonizowało sztukę XV wieku. Jego życie artystyczne, naznaczone niezwykłą precyzją i głębią symboliczną, zakończyło się 9 lipca 1441 roku w Brugii. Mimo że dokładny wiek w chwili obecnej nie jest precyzyjnie znany, jego kariera obejmowała prestiżowe stanowisko nadwornego malarza księcia Burgundii, Filipa Dobrego, co świadczy o jego ogromnym talencie i znaczeniu w epoce. Van Eyck, mistrz światła i koloru, pozostawił po sobie dzieła o zachwycającym realizmie, które do dziś stanowią kamień milowy w historii sztuki europejskiej.

Choć dokładne miejsce jego edukacji artystycznej pozostaje nieznane, van Eyck wyróżniał się na tle współczesnych mu artystów bogatą wiedzą, w tym znajomością łaciny oraz alfabetu greckiego i hebrajskiego, co znajduje odzwierciedlenie w inskrypcjach na jego dziełach. Notatki na rysunku przygotowawczym do „Portretu kardynała Niccolò Albergatiego” sporządzone w dialekcie Maasland potwierdzają jego pochodzenie z regionu rzeki Mozy. Jego innowacyjne techniki malarstwa olejnego, precyzja w oddawaniu najdrobniejszych szczegółów i głęboka symbolika uczyniły z niego jednego z najważniejszych mistrzów w historii sztuki, którego wpływ jest odczuwalny do dziś.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na [lipiec 1441] miał około 51-61 lat.
• Żona/Mąż: Żona
• Dzieci: Dwoje
• Zawód: Malarz
• Główne osiągnięcie: Rewolucjonizacja malarstwa olejnego i stworzenie dzieł o niezrównanym realizmie i głębi symboliczną.

Podstawowe informacje o Janie van Eycku

Jan van Eyck, którego lata życia przypadają na okres prawdopodobnie między 1380 a 1390 rokiem, urodził się w miejscowości Maaseik, należącej wówczas do księstwa biskupiego Liège, na terenie dzisiejszej Belgii. Jego życie artystyczne zakończyło się 9 lipca 1441 roku w Brugii, ważnym ośrodku kulturalnym hrabstwa Flandrii w Niderlandach Burgundzkich. Mimo braku dokładnych informacji o miejscu jego kształcenia, van Eyck wyróżniał się na tle współczesnych mu malarzy niezwykłą wiedzą, posiadając znajomość łaciny, a także potrafiąc posługiwać się alfabetem greckim i hebrajskim, co znajduje odzwierciedlenie w inskrypcjach widocznych na jego dziełach. Dowodem jego pochodzenia z regionu Mozy są notatki zachowane na rysunku przygotowawczym do „Portretu kardynała Niccolò Albergatiego”, sporządzone w dialekcie Maasland.

Rodzina i życie prywatne Jana van Eycka

Około 1432 roku Jan van Eyck poślubił Margaret, kobietę o 15 lat młodszą od niego. Z tego związku narodziło się dwoje dzieci; pierwsze z nich przyszło na świat w 1434 roku. Córka artysty, Lievine, po śmierci ojca znalazła schronienie w klasztorze w Maaseik. Jan miał również dwóch braci, Huberta, który zmarł w 1426 roku, oraz Lamberta, aktywnego malarza w latach 1431–1442. Przypuszcza się, że młody van Eyck mógł odbywać praktyki artystyczne pod okiem swojego starszego brata Huberta, z którym później nawiązał współpracę przy tworzeniu słynnego Ołtarza Gandawskiego.

Kariera zawodowa i praca na dworze

Początki kariery artystycznej Jana van Eycka sięgają okresu między 1422 a 1424 rokiem, kiedy to pracował w Hadze jako nadworny malarz i „valet de chambre” (pokojowiec) Jana III Bezlitosnego, władcy Holandii i Hainaut. Po śmierci Jana III w 1425 roku, talent van Eycka został doceniony przez księcia Burgundii, Filipa Dobrego. Artysta został mianowany jego nadwornym malarzem, otrzymując pensję pozwalającą na swobodę twórczą i niezależność artystyczną. Równocześnie z działalnością malarską, Jan van Eyck pełnił funkcję zaufanego wysłannika i dyplomaty. W 1428 roku został wysłany do Lizbony z misją negocjacji kontraktu małżeńskiego między księciem Filipem a Izabelą Portugalską. Podczas dziewięciomiesięcznego pobytu w Portugalii, jego zadaniem było również stworzenie portretu Izabeli, aby książę mógł zobaczyć swoją przyszłą narzeczoną przed ceremonią. Okres między 1426 a 1429 rokiem obfitował w liczne podróże artysty, określane w dokumentach jako „sekretne zlecenia”, za które otrzymywał wynagrodzenie wielokrotnie przewyższające jego roczną pensję. 18 października 1427 roku, Jan van Eyck uczestniczył w bankiecie na jego cześć w Tournai, gdzie spotkał się z innymi wybitnymi mistrzami epoki, takimi jak Robert Campin i Rogier van der Weyden, co świadczy o jego ugruntowanej pozycji w świecie sztuki.

Chronologia kariery Jana van Eycka:

• 1422–1424: Praca w Hadze jako nadworny malarz i „valet de chambre” Jana III Bezlitosnego.
• 1425: Mianowanie malarzem nadwornym księcia Burgundii, Filipa Dobrego.
• 1426–1429: Podróże związane z „sekretnymi zleceniami”.
• 1427: Udział w bankiecie na cześć artysty w Tournai.
• 1428: Misja dyplomatyczna do Lizbony w celu negocjacji małżeństwa Filipa Dobrego z Izabelą Portugalską.

Twórczość i styl Jana van Eycka

Jan van Eyck osiągnął w malarstwie olejnym poziom wirtuozerii, który przez wieki inspirował kolejne pokolenia artystów i historyków sztuki. Jego mistrzowskie posługiwanie się techniką olejną doprowadziło do powstania mitu, jakoby to właśnie on był wynalazcą tej metody malarskiej. Najsłynniejszym dziełem van Eycka jest bez wątpienia Ołtarz Gandawski, ukończony w 1432 roku. Uważa się, że prace nad tym monumentalnym polip tychem rozpoczął Hubert van Eyck około 1420 roku, a Jan je sfinalizował, nadając mu ostateczny kształt. Do dziś przetrwało około 20 obrazów, które z całą pewnością przypisywane są mistrzowi. Wśród nich znajdują się takie arcydzieła jak „Portret małżonków Arnolfini” z 1434 roku oraz „Madonna kanclerza Rolin”. Wielu badaczy identyfikuje Jana van Eycka również jako anonimowego artystę „Ręka G” odpowiedzialnego za iluminacje w Godzinkach turyńsko-mediolańskich. W dziełach religijnych van Eycka często centralną postacią jest Maria, przedstawiana jako Królowa Niebios w koronie lub jako uosobienie Kościoła. Jego styl charakteryzował się odejściem od klasycznej idealizacji na rzecz wiernej obserwacji natury, co widać w niezwykle szczegółowym oddawaniu tekstur materiałów i gry światła. W obrazie „Madonna w kościele” artysta celowo zaburzył proporcje, czyniąc postać Marii nienaturalnie wielką w stosunku do architektury katedry, co podkreśla jej boski status i znaczenie.

Warto wiedzieć: Choć van Eyck jest często postrzegany jako wynalazca malarstwa olejnego, fakty wskazują raczej na jego mistrzowskie udoskonalenie tej techniki, która istniała już wcześniej.

Najważniejsze dzieła Jana van Eycka:

• Ołtarz Gandawski (ukończony w 1432 r.)
• Portret małżonków Arnolfini (1434 r.)
• Madonna kanclerza Rolin
• Madonna w kościele
• Portret kardynała Niccolò Albergatiego (na rysunku przygotowawczym sporządzono notatki w dialekcie Maasland)
• Portret mężczyzny w turbanie (1433 r., powszechnie uważany za autoportret)
• Trzy Marie u grobu

Osiągnięcia i uznanie Jana van Eycka

Przez wieki Jan van Eyck był honorowany tytułem wynalazcy malarstwa olejnego, co potwierdzali najważniejsi historycy sztuki, w tym Ernst Gombrich. Już w 1449 roku, zaledwie osiem lat po śmierci artysty, włoski humanista Ciriaco de’ Pizzicolli wspominał go jako malarza o niezwykłych zdolnościach. Van Eyck był również jednym z pierwszych artystów w historii, który regularnie sygnował swoje dzieła, używając osobistego motta „ALS ICH KAN” (Tak jak potrafię), co świadczyło o jego świadomości własnej twórczości i dążeniu do doskonałości. Nazwisko „Jan van Eyck” jest synonimem przełomu w sztuce niderlandzkiej, a jego wkład w rozwój techniki malarskiej jest nieoceniony. Dzieła takie jak „Portret małżonków Arnolfini” czy „Madonna kanclerza Rolin” do dziś stanowią kanon w historii sztuki, a ich repliki i inspiracje pojawiają się w dziełach wielu późniejszych artystów. Płótna takie jak „Madonna w kościele” czy „Ołtarz Gandawski” są przykładami jego mistrzostwa w oddawaniu detali i symboliki, wpływając na kształtowanie się realizmu niderlandzkiego. Jego wpływ widoczny jest również w pracach takich jak „Portret Giovanniego Arnolfiniego” oraz „Portret kanonika Joris van der Paele”. Dzieła of Jan van Eyck’s, takie jak „The Arnolfini Portrait” czy „The Lucca Madonna”, są obiektem badań i podziwu w najlepszych światowych galeriach, w tym w National Gallery i Metropolitan Museum of Art. Jego motto „ALS ICH KAN” stało się symbolem dążenia do mistrzostwa.

Uznanie i status artystyczny Jana van Eycka:

• Status „wynalazcy” malarstwa olejnego (przez wieki).
• Uznanie pośmiertne od włoskiego humanisty Ciriaco de’ Pizzicolli (1449 r.).
• Stosowanie osobistego motta „ALS ICH KAN” (Tak jak potrafię), świadczące o świadomości artystycznej.

Majątek i finanse Jana van Eycka

Jako malarz nadworny Filipa Dobrego, Jan van Eyck cieszył się znacznym statusem finansowym. Otrzymywał stałą pensję, która zwalniała go z konieczności poszukiwania doraźnych zleceń i pozwalała skupić się na rozwoju artystycznym. Około 1432 roku, w okresie stabilizacji życiowej i zawodowej, van Eyck zakupił własny dom w Brugii, co świadczy o jego zamożności i ugruntowanej pozycji. Po śmierci Jana w 1441 roku, książę Filip wykazał się troską o rodzinę artysty, wypłacając jego wdowie jednorazową zapomogę o wartości równej rocznej pensji zmarłego malarza. Troska o zabezpieczenie rodziny po śmierci artysty była standardem w tamtych czasach, jednak wielkość tej zapomogi podkreślała szczególne zasługi van Eycka dla dworu burgundzkiego.

Ciekawostki z życia Jana van Eycka

Jedną z najbardziej intrygujących ciekawostek dotyczących Jana van Eycka jest powszechne przekonanie, że obraz „Portret mężczyzny w turbanie” z 1433 roku jest w rzeczywistości jego autoportretem, przedstawiającym artystę w chwili refleksji nad własną twórczością. Niestety, znacząca część Godzinek turyńsko-mediolańskich, dzieła przypisywanego van Eyckowi, uległa zniszczeniu w pożarze w 1904 roku, co stanowi stratę dla dziedzictwa artystycznego. Po śmierci Jana w 1441 roku, jego warsztat przejął brat Lambert, prawdopodobnie we współpracy z wdową po artyście, kontynuując tym samym rodzinne dziedzictwo malarskie. Istnieje również fascynująca hipoteza dotycząca realizmu topograficznego przedstawienia Jerozolimy w obrazie „Trzy Marie u grobu”. Dokładność tej panoramy jest tak wysoka, że służy badaczom jako dowód sugerujący, iż van Eyck mógł osobiście odwiedzić Ziemię Świętą, co byłoby niezwykłym osiągnięciem dla malarza z Niderlandów w XV wieku. Dzieła, takie jak „Double Portrait” czy „Small Portrait”, świadczą o jego wszechstronności. Van Eyck często malował z niezwykłą dokładnością, co widać w jego przedstawieniach tkanin i światła. Fraza „Johannes de Eyck fuit hic” wyryta na „Portrecie małżonków Arnolfini” oznacza „Jan van Eyck był tutaj”, odważne oświadczenie o obecności i autorstwie. Skrupulatność w dziełach takich jak „Madonna Kanonika Van Der Paele” i „Madonna Kanonika” pokazuje jego głębokie rozumienie światła i formy. Obraz Giovanniego Arnolfiniego i jego żony, znany jako „Portret małżonków Arnolfini”, jest świadectwem jego zdolności do uchwycenia nie tylko podobieństwa, ale także społecznego i symbolicznego kontekstu jego modeli. Twórczość Jana van Eycka stanowi kamień węgielny sztuki niderlandzkiej.

Jan van Eyck, mistrz malarstwa XV wieku, na zawsze odmienił oblicze sztuki europejskiej dzięki swojej rewolucyjnej technice olejnej i niezrównanemu realizmowi. Jego dzieła, charakteryzujące się niezwykłą dbałością o szczegół, głębią symboliczną i mistrzowskim operowaniem światłem, stanowią kamień milowy w historii malarstwa i do dziś inspirują kolejne pokolenia artystów. Jako nadworny malarz Filipa Dobrego, zdobył uznanie i pozycję, która pozwoliła mu na swobodę twórczą, a jego innowacje w malarstwie olejnym na zawsze wpisały go w annały historii sztuki.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Jan_van_Eyck